Katı Atık Geri Kazanım Tesisleri

Aralık 2021

Etki Gösterge Getirisi:

20% – 25%

Yatırım Zaman Çerçevesi

Orta Vadeli (5–10 yıl)

Pazar Büyüklüğü

1 Milyar Dolardan Az

Gider Boyutu

10 Milyon Dolardan Fazla

İş Modeli Açıklaması

Katı Atık Geri Kazanım Tesisleri İnşası ve İşletmesi Yatırımları

Beklenen Etki

Bu YFA, biyolojik olarak parçalanamayan ve toksik atıkların çöplüklere boşaltılmasından kaynaklanan kirliliği azaltabilir.

 

 

Bölgeler

Karadeniz Bölgesi, Akdeniz Bölgesi

Sektör
Altyapı > Atık Yönetimi

Direkt İlgili SKA'lar

Dolaylı Etkili SKA'lar:

Sektör
Altyapı

Geliştirme ihtiyacı: Türkiye’nin SKH 9 (Sanayi, Yenilik ve Altyapı) konusundaki performansı büyük zorluklar sergilemektedir ve Sürdürülebilir Kalkınma Raporu 2020’ye göre SKH 12 (Sorumlu Tüketim ve Üretim) için hala önemli zorluklar devam etmektedir. (1)

Politika önceliği: 2020-2022’yi kapsayan Yeni Ekonomi Programı, “Sıfır Atık Girişimi” ile ilgili projelerin yaygınlaştırılacağını vurgulamaktadır. (2)

Cinsiyet eşitsizlikleri ve marjinalleşme sorunları: Altyapı sektöründe katı atık toplayıcıları arasında yüksek oranda kayıt dışılık vardır. Bu alandaki işçiler, kötü çalışma koşullarından ve sosyal güvenlik eksikliğinden muzdariptir. Kamu hizmetlerinin sağlanması açısından, daha düşük gelir düzeyine sahip haneler, enerji yoksulluğu riskiyle karşı karşıyadır. Bu sektördeki marjinallik konularını ele almak için adil istihdam uygulamaları ve fiyatlandırma mekanizmaları uygulanmalıdır. Bu alandaki yatırımların yeşil ekonomi içinde iş fırsatları yaratması ve hane halkı tüketim maliyetlerini azaltmak için enerji verimliliği önlemlerini teşvik etmesi gerekmektedir.

Yatırım fırsatları: Hükümet, 2020 yılı için kentsel altyapı alanları için aşağıdaki kamu yatırım tutarlarını planlamıştır: 198 milyon TL (29 milyon USD) kentleşme, 152 milyon TL (22 milyon USD) iletişim altyapısı, 71 milyon TL (10 milyon USD) çevre için 67 milyon TL (10 milyon USD) belediye hizmetleri için. (3)

Temel darboğazlar: Yüksek yatırım ve işletme maliyetleri, insan sermayesi ve teknoloji kaynakları ve yönetim ihtiyaçları göz önüne alındığında, atık su arıtma tesisleri gibi bazı kentsel altyapı hizmetleri istenen verimlilik seviyelerine ulaşamamaktadır. Kentsel altyapıda verimliliği artırmak için yeni modellere ihtiyaç vardır. (4)

Alt Sektör
Atık Yönetimi

Kalkınma ihtiyacı: SKH 9, VNR 2019 raporuna göre Türkiye bağlamında öncelikli SKH’lerden biri ve Türkiye’nin Küresel Hedeflere ulaşması için en uygun SKH’lerden biri olarak belirlenmiştir. (5)

Politika önceliği: Hükümetin temel amacı, temiz içme suyu, arıtılmış atık su ve aktif bir katı atık yönetim sistemi sağlanmasına odaklanarak kentsel altyapıyı iyileştirmektir. (6)

Cinsiyet eşitsizlikleri ve marjinalleşme sorunları: Türkiye’de atık yönetimi sektöründe yüksek oranda kayıt dışılık söz konusudur. Atık toplayıcılar, kötü çalışma koşullarından ve sosyal güvenlik eksikliğinden muzdariptir. Kayıt dışı geri dönüşüm sektörünün katı atık yönetiminin %30’una kadar sorumlu olabileceği tahmin edilmektedir. Bu, kentsel yoksullar ve etnik azınlıklar için önemli bir gelir alanıdır. (14) (15)

Yatırım fırsatları: Türkiye’nin Altyapıya Özel Katılımı (ÜFE) rakamları, BİT, entegre MSW (belediye katı atık) ve arıtma ve bertarafta altyapının hala daha yüksek bir özel sektör katılımına ihtiyaç duyduğunu göstermektedir. (7)

Kilit darboğazlar: Yüksek yatırım ve işletme maliyetleri, insan sermayesi ve teknoloji kaynakları ve yönetim ihtiyaçları göz önüne alındığında, atık su arıtma tesisleri gibi bazı kentsel altyapı hizmetleri istenen verimlilik seviyelerine ulaşamamaktadır. Kentsel altyapıda verimliliği artırmak için yeni modellere ihtiyaç vardır. (4)

Pazar Büyüklüğü ve Faktörler
Kritik YFA Birimi

Toplam belediye atığının 2023 yılına kadar 33 milyon tona ulaşacağı tahmin edilmektedir.(8)

Ulusal standartlara uygun olarak geri dönüşüm ve geri kazanım tesisleri ve düzenli depolama alanları inşa etmek için gerekli yatırımlar 1,7-2,9 milyar Euro arasında değişmekte olup, düzenli depolama alanları 370-618 milyon Euro tutarındadır. (8)

Etki Gösterge Getirisi

20% – 25%

20% – 25%

“Türkiye’de halihazırda atık geri kazanım tesislerinin inşasında aktif olan yatırımcılar, %20-25 arasında bir dönüt tahmin ediyor. Atık geri kazanım tesislerinin işletilmesiyle uğraşan yatırımcılar ise %5-7 arasında bir dönüt tahmin ediyor.”

Yatırım Zaman Çerçevesi

Orta Vadeli (5–10 yıl)

Orta Vade (5–10 yıl)

Katı atık geri kazanım tesislerinin inşası ve işletilmesine yönelik yatırımlar için olağan süre, belediyelerin görev süreleri olan 5 yıl ile sınırlıdır.

Gider Boyutu

10 Milyon Dolardan Fazla

Piyasa Riskleri ve Ölçek Engelleri

Pazar – Yüksek Düzenlemeler
Atık geri kazanım/geri dönüşüm tesislerine yapılan yatırımlar belediyelerin görev süreleri (5 yıl) ile sınırlandırılmıştır. Ancak yatırımlar 8-9 yılda kendini amorti ediyor. Daha kısa anlaşma süreleri, özel sektör firmalarını bakım maliyetlerini karşılamaktan caydırmaktadır.
Sermaye – Yoğun CapEx 
Belediyeler, karlı atık yönetim tesislerini işletmek için mali ve teknik kapasiteden yoksundur. Teşviksiz özel sektör için ilk yatırım maliyetleri yüksektir.
Sermaye – Sınırlı Yatırımcı Faizi
Belediyeler seçimler yoluyla değişebildiğinden, atık yönetimi yatırımları veya özel şirketlerle ilişkiler, sonraki yerel yönetimlerin öncekilerin eylemlerini değiştirebileceği veya tersine çevirebileceği için kısa vadeli olma eğilimindedir.

Sürdürülebilir Kalkınma İhtiyacı

OECD’ye göre, Türkiye hala belediye katı atıklarının yetersiz geri kazanımı ve geri dönüşümü ile karşı karşıyadır. Atık arıtma altyapısındaki bazı ilerlemelere rağmen, belediye atıklarının %90’ı düzenli depolama alanlarına gönderilmektedir. 2016 yılında belediye atıklarının sadece %6’sı ayrı toplanmıştır. (9)

Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na göre, belediye atığının %6’sı (1,5 milyon ton) geri kazanım tesislerine, %64’ü (17,5 milyon ton) düzenli depolama sahalarında tutulmakta ve %30’u (8,1 milyon ton) düzensiz depolama alanlarına gitmektedir. (8)

Belediyeler tarafından ayrı toplanarak geri kazanım tesislerine gönderilen cam, metal, kağıt, plastik vb. belediye atıklarının %11,9’u ile biyogaz ve kompost tesislerine gönderilen diğer atıkların %11,9’u. (10)

Cinsiyet ve Marjinalleşme

Atık toplama ve yönetimi sektörü, sosyal korumaya erişimi olmayan kayıt dışı çalışanları yoğun bir şekilde içermektedir.

Beklenen Gelişim Sonucu

YFA, biyolojik olarak parçalanamayan ve toksik atıkların çöplüklere boşaltılmasından kaynaklanan çevre kirliliğini azaltabilir.

YFA, atık bertarafında geri kazanım ve düzenli depolama alanlarının payını 2023 yılına kadar sırasıyla %35 ve %65’e çıkararak vahşi çöplük alanlarını rehabilite edebilir.(8)

Bu YFA, atık bertaraf süreçlerinde geri kazanım ve geri dönüşümün payını artırarak kaynak verimliliğini artırabilir ve önleme, azaltma, geri dönüşüm ve yeniden kullanım yoluyla atık oluşumunu azaltabilir.

Cinsiyet ve Marjinalleşme

Bu YFA, yoğun olarak çevre yerleşimler çevresinde yoğunlaşan insan sağlığı ve çevre üzerindeki olumsuz etkilerini en aza indirmek için havaya, suya ve toprağa atık salınımını azaltabilir.

İlgili Birincil SKH'ler

9 – Sanayi, İnovasyon ve Altyapı

9.4.1 Katma değer birimi başına CO2 emisyonu

Mevcut Seviye sabit 2010 US$ başına 0,41 kg CO2 (11)

11 – Sürdürülebilir Şehirler ve Topluluklar

11.6.1 Kontrollü tesislerde toplanan ve yönetilen belediye katı atıklarının şehirler tarafından üretilen toplam belediye atığı içindeki oranı

11.6.2 Şehirlerdeki (nüfus ağırlıklı) yıllık ortalama ince partikül madde seviyeleri (örn. PM2.5 ve PM10)

Mevcut Seviye 41.97 mgr/m^3 (11)

41,97 mgr/m^3 (11)

12 – Sorumlu Tüketim ve Üretim

12.5.1 Ulusal geri dönüşüm oranı, tonlarca geri dönüştürülmüş malzeme

12.4.2 (a) Kişi başına üretilen tehlikeli atık; ve (b) arıtma türüne göre arıtılan tehlikeli atık oranı

Mevcut Seviye 151.505,1 ton (11)

(b) 6.623.186 ton (11)

İlgili İkincil SKH’ler

Doğrudan Etkilenen Paydaşlar

Bireyler
Vahşi çöp toplama sahalarının yakınında yaşayan topluluklar, kirliliğin azaltılması yoluyla atık geri kazanım uygulamalarından doğrudan yararlanmaktadır.
Cinsiyet eşitsizliği ve/veya marjinalleşme
Kırsal veya periferik yerleşim yerlerinde yaşayan, atık toplama erişimi olmayan, sağlığı ağır şekilde etkilenen insanlar
Gezegen
Hava ve toprak kalitesi, vahşi çöplük alanlarının azaltılması yoluyla önemli ölçüde iyileştirilir.
Kamu sektörü
30’u büyükşehir ve Organize Sanayi Bölgesi olmak üzere 1397 belediye atık geri kazanımından doğrudan yararlanmaktadır.

Dolaylı Olarak Etkilenen Paydaşlar

Bireyler
Vergi mükellefleri ve endüstriyel elektrik tüketicileri, organik atıklardan üretilen biyogaz enerjisinden yararlanabilir.

Sonuç Riskleri

Uygun döngüsel ekonomi ve atık önleme teşvikleri olmadan artan geri dönüşüm yatırımları, şirketler için kaynak maliyetlerini azaltabilir ve toplu tüketimi daha da ileriye götürebilir.

 

 

Impact Risks

Verimlilik Riski: Yerel yetkililerin atık yönetimine yoğun katılımı nedeniyle

Dayanıklılık Riski: Yatırım zaman dilimlerinin büyük ölçüde belediyelerin görev koşullarına bağlı olması nedeniyle

Etki Sınıflandırması

B- Fayda Paydaşları

Ne

Azaltılmış atık seviyeleri ve artan geri kazanım.

Kim

Katı atık geri kazanımına yönelik yatırımların, vahşi çöplük sahalarına yakın yaşayan savunmasız topluluklara doğrudan hizmet etmesi ve dolaylı olarak da endüstrinin temiz enerji ve kaynak ihtiyaçlarına hizmet etmesi beklenmektedir.

Risk

Belediyelerin katı atık yönetimine yüksek katılımı, yatırımları yönetişim açısından belirsizliğe maruz bırakır ve firmaların etkiyi en üst düzeye çıkarması için çok az yönetişim yeteneği kalır.

 

Etki Tezi

YFA, biyolojik olarak parçalanamayan ve toksik atıkların çöplüklere boşaltılmasından kaynaklanan kirliliği azaltabilir.

Politik Faktörler

(11. Kalkınma Planı): 2.4.5. Kentsel Altyapı, 696. İnsan sağlığı üzerindeki zararlı etkilerin ve olumsuz çevresel etkilerin azaltılmasına yardımcı olan, ortadan kaldırılması, geri dönüştürülmesi ve geri kazanımının sağlanmasına yardımcı olan aktif bir katı atık yönetim sistemi sektörün bir diğer ana hedefini oluşturmaktadır.

(11. Kalkınma Planı): 2.4.5. Kentsel Altyapı, 699. Katı atık yönetiminde kaynak verimliliği ve çevresel sorumluluğun sağlanması için KÖİ başta olmak üzere uygulama araçları geliştirilecektir.

11. Kalkınma Planı, 2.4.5. Kentsel Altyapı, 699. Katı atık yönetimi sağlanarak, atık azaltımı, kaynak ayırma, ayrı toplama, taşıma, geri kazanım, bertaraf aşamaları ve düzensiz/yabani çöplük alanlarının rehabilitasyonu teknik ve mali açıdan bir bütün olarak geliştirilecektir.

11. Kalkınma Planı, 2.4.5. Kentsel Altyapı, 700. Mali gücü yetersiz mahalli idarelerin finanse etmekte zorlandıkları evsel katı atık geri kazanım ve bertaraf tesisi projeleri ile aktarma istasyonu projeleri bir program kapsamında desteklenecektir.

Finansal Faktörler

Mali teşvikler: Türkiye Kalkınma ve Yatırım Bankası, sürdürülebilirliği hedefleyen altyapı projelerini finanse etmek için KfW ile 3 yıl vadeli 20 yıl vadeli kredi anlaşması imzaladı. (12)

Bu alanlarda 5 milyon TL’yi aşan atık geri kazanım ve bertaraf tesislerine yapılan yatırımlar, lokasyon farkı gözetmeksizin KDV istisnası, gümrük vergisi muafiyeti, vergi indirimi, arazi tahsisi, faiz/kar payı desteği vb. Bölge 5 teşviklerinden yararlanabilmektedir (13)

Diğer teşvikler: Bölge 1 ve 2’de 1 milyon TL’nin üzerindeki ve 3, 4, 5 ve 6. bölgelerde 500.000 TL’nin üzerindeki yatırımlar “Bölgesel Yatırım Teşvikleri” için uygundur: KDV istisnası, vergi indirimi, sosyal güvenlik primi desteği, gelir vergisi stopajı destek, arazi tahsisi vb. (13)

Düzenleyici Faktörler

Yönetmelik): Türkiye’de atık yönetiminin nihai düzenleyicisi Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’dır, İçişleri Bakanlığı ve Sağlık Bakanlığı gibi diğer kamu kurumları da kendi yetkilerine göre yer almaktadır.

(Yönetmelik): Sayılı Türk Çevre Kanunu. 2872, Türkiye’deki atık yönetimi uygulamalarına ilişkin yasal çerçevenin temelini oluşturmaktadır.

(Yönetmelik): Resmi Gazete’nin 26. sayısında yayınlanan “Atık Yönetimi Yönetmeliği”. 02.04.2015 tarih ve 29314 çevreye zararsız bir atık bertaraf sürecini sağlamayı amaçlamaktadır.

Çevre Kanunu’na göre belediyelerin atık yönetimi süreçlerinden belediyeler sorumludur. Sayılı Büyükşehir Belediyeleri Kanununa göre; 5216 sayılı Belediyeler Kanunu ile 5393, yerel yönetimler atık yönetiminden sorumludur.

Çevre lisansları almak için toplama/ayırma ve geri dönüşüm tesisleri gereklidir.

ÖZEL SEKTÖR

İSTAÇ, Anel Doğa Entegre Geri Dönüşüm Endüstri A.Ş., Süreko A.Ş.

DEVLET

Belediyeler, belediye atık yönetimi süreçlerinden yasal olarak sorumludur. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı da katı atık yönetimine yönelik yatırımları desteklemektedir. İlbank.

ÇOKLU TARAFLAR

IPA finansmanı yoluyla EBRD, Dünya Bankası, AB

KAR AMACI GÜTMEYENLER

ÇEVKO, TAYÇED.